Νομικά Ναρκοπέδια στα Δίκτυα Franchise: Προκλήσεις και Κίνδυνοι

Τα δίκτυα δικαιόχρησης (franchise) στην Ελλάδα λειτουργούν, επί σειρά ετών, σε ένα περιβάλλον χωρίς ειδική νομοθετική ρύθμιση. Τα μέρη βασίζονται, κυρίως, στη συνήθως πολυσέλιδη σύμβαση δικαιόχρησης που υπογράφεται μεταξύ τους, η οποία θεωρείται μικτή σύμβαση, λόγω της ιδιαιτερότητάς της και της εμφάνισης ομοιοτήτων σε αυτή με μορφές άλλων συμβάσεων. Είναι επόμενο, συνεπώς, να ανακύπτουν στην πορεία διάφορα νομικά ζητήματα μεταξύ δικαιοπαρόχου και δικαιοδόχου, που απορρέουν τόσο από την εφαρμογή της Σύμβασης αυτής όσο και του ίδιου του Συστήματος Δικαιόχρησης στην καθημερινή λειτουργία της επιχείρησης.

Αυτά τα νομικά ζητήματα σχετίζονται συνηθέστερα με τα εξής ζητήματα:

-Την εφαρμοζόμενη τιμολογιακή πολιτική: η αρχή της ομοιομορφίας στο Δίκτυο Δικαιόχρησης και η ανάγκη προστασίας του εκάστοτε Συστήματος, με ό,τι αυτό περιλαμβάνει, επιβάλλει, κατ’αρχήν, την ενιαία πολιτική στη διοίκηση των επιμέρους επιχειρήσεων του Δικτύου και, κατά συνέπεια, και την εντός των πλαισίων του νόμου χάραξη τιμολογιακής πολιτικής για τη διάθεση των προϊόντων/υπηρεσιών του Συστήματος. Η χάραξη της πολιτικής αυτής άπτεται της σφαίρας του δικαιοπαρόχου, ο οποίος είναι ο γνώστης του Συστήματος, αφού αυτός είναι που έχει προηγουμένως ενδελεχώς -και φυσικά επιτυχώς- δοκιμάσει τη λειτουργία του μοντέλου της επιχείρησης μέσω της οποίας προωθεί το Σύστημά του. Εντούτοις, η χάραξη συγκεκριμένης πολιτικής τιμών δε θα πρέπει να φτάνει μέχρι του σημείου της επιβολής, άμεσα ή έμμεσα, με οιονδήποτε τρόπο, υποχρεωτικών τιμών λιανικής από τον δικαιοπάροχο στους δικαιοδόχους του, καθόσον κάτι τέτοιο απαγορεύεται ρητά από την ελληνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία, αν και προβλέπεται η δυνατότητα καθορισμού μέγιστης τιμής από τον δικαιοπάροχο. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν ο ίδιος ο δικαιοπάροχος, και μόνον αυτός, λειτουργεί ηλεκτρονικό κατάστημα (e-shop) πώλησης των προϊόντων/υπηρεσιών του, καθώς πολύ συχνά οι εμφανιζόμενες μέσα από αυτό τιμές πώλησης αυτών, εάν μάλιστα φτάνουν να είναι πολύ κατώτερες των ενδεικτικών, θα δύνανται να συνιστούν αντιανταγωνιστική πρακτική και αθέμιτο ανταγωνισμό ενδοδικτυακά από τον ίδιο τον Δικαιοπάροχο. Βεβαίως, σημείο τριβής μεταξύ των μερών σε μια σύμβαση δικαιόχρησης αποτελεί και η απόδοση ή μη ανταλλαγμάτων σε δικαιοδόχους από τον δικαιοπάροχο, στην περίπτωση λειτουργίας κατ’ αποκλειστικότητα από τον ίδιο του ηλεκτρονικού καταστήματος του συστήματος.

-Την αποκλειστικότητα προμήθειας από τον Δικαιοπάροχο: Στην πλειοψηφία των δικτύων δικαιόχρησης, οι δικαιοδόχοι καλούνται να προμηθεύονται τα προϊόντα του εκάστοτε Συστήματος από τον ίδιο τον δικαιοπάροχο ή από προμηθευτές που ο ίδιος ορίζει. Προβλήματα, κυρίως, ανακύπτουν όταν ο δικαιοπάροχος, που λαμβάνει μηνιαία μόνιμα ανταλλάγματα (royalties), δεν είναι ο ίδιος (ή συνδεδεμένη αυτού εταιρία) παραγωγός του βασικού ή των βασικών προϊόντων του Συστήματος. Στην περίπτωση αυτή, μπορεί μεν ο ίδιος να ορίζει από πού θα προμηθεύονται τα προϊόντα οι δικαιοδόχοι του, ωστόσο δεν μπορεί να απαγορευθεί στους τελευταίους να προμηθεύονται προϊόντα ισοδύναμης ποιότητας, εμφάνισης και προδιαγραφών, εάν μπορούν να βρουν αυτά σε χαμηλότερες τιμές από τρίτους-προμηθευτές. Βεβαίως, η επιβεβαίωση των ανωτέρω κριτηρίων δεν είναι εύκολη, αφού κατά βάση γίνεται από τον δικαιοπάροχο, ο οποίος  πολύ συχνά επιδιώκει να προωθήσει και να υποστηρίξει τους συνεργαζόμενους με αυτόν προμηθευτές, απορρίπτοντας χωρίς δεύτερη σκέψη όποια πρόταση του παρουσιάσει ο δικαιοδόχος.

-Την απουσία τεχνογνωσίας : η τεχνογνωσία (know-how) αποτελεί και θα πρέπει να αποτελεί το βασικό συστατικό στοιχείο ενός Συστήματος Δικαιόχρησης, χάριν της οποίας ο δικαιοδόχος θα επιλέξει να συμμετάσχει σε αυτό. Αυτή πρέπει να είναι πρωτότυπη, εμπιστευτική και προσδιορισμένη. Αποτελεί το ανταγωνιστικό χαρτί, για άλλους το μυστικό όπλο, ενός Συστήματος Δικαιόχρησης. Η ύπαρξή της αποτελεί αναγκαιότητα. Έτσι, όταν δεν υπάρχει τεχνογνωσία ή τεχνογνωσία άξια προστασίας, δεν παρέχεται το απαραίτητο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στον δικαιοδόχο για την ανάπτυξη και ομαλή λειτουργία της επιχείρησής του. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό, επίσης, από την άλλη, ο Δικαιοπάροχος να προστατεύει και να διαφυλάττει επαρκώς την τεχνογνωσία του, την οποία μεταδίδει για όσο χρόνο διαρκεί η σύμβαση στους δικαιοδόχους του, διότι άλλως κινδυνεύει να αποδυναμωθεί το δίκτυό του .

-Την παραβίαση της αποκλειστικότητας στην Περιοχή: η παραχωρηθείσα περιοχή ευθύνης κάθε δικαιοδόχου αποτελεί περιοχή αποκλειστικής δράσης αυτού, είναι δε ιδιαίτερης σπουδαιότητας για αυτόν, καθώς η δράση του πέρα από αυτή απαγορεύεται και επιφέρει νομικές κυρώσεις. Από την άλλη, η περιοχή αυτή θεωρείται προστατευμένη, υπό την έννοια ότι δεν επιτρέπεται στον δικαιοπάροχο να δραστηριοποιηθεί ο ίδιος ή μέσω έτερου δικαιοδόχου, με τη λειτουργία σημείου πώλησης, στην αυτή περιοχή .Ζητήματα γεννώνται όταν ο δικαιοπάροχος επιθυμεί να ανοίξει και δεύτερο σημείο στην περιοχή αυτή, εφόσον υπάρχει ειδική συμβατική πρόβλεψη υπέρ του δικαιοδόχου και ειδικά όταν το άνοιγμα του σημείου αυτού ‘μετακυλίεται’ στον τελευταίο, ο οποίος μπορεί να μην είναι έτοιμος επιχειρηματικά να επεκτείνει την επιχείρησή του. Δύναται τότε να επέλθει ρήξη μεταξύ των μερών, η οποία αν δεν αντιμετωπιστεί με γνώμονα τα συμφέροντα και των δύο και την αποτροπή ζημίας τους, είναι πιθανό να επιφέρει έως και τη λύση της συνεργασίας. Εξάλλου, και η παράλειψη περιγραφής συγκεκριμένης Περιοχής στη σύμβαση δικαιόχρησης και η αλόγιστη χωρική επέκταση του δικαιοπαρόχου, χωρίς να λαμβάνει υπόψη του τα συμφέροντα των δικαιοδόχων του, δύναται να δημιουργήσει τριγμούς στη σχέση τους, ενώ δεν αποκλείεται να αντιμετωπιστούν οι ενέργειες αυτές του δικαιοπαρόχου  ως πράξεις αθέμιτου ανταγωνισμού.

-Την ύπαρξη ρήτρας περί μη μετασυμβατικού ανταγωνισμού:: τέτοια ρήτρα συναντάται πολύ συχνά σε συμβάσεις δικαιόχρησης και είναι αυτή που δημιουργεί πολλά νομικά ζητήματα κατά τον τερματισμό της σχέσης μεταξύ των μερών για οιονδήποτε λόγο. Δεδομένου ότι ο χώρος όπου ασκεί τη δραστηριότητά του ο δικαιοδόχος συνδέεται, κατ’ αρχήν, στη σκέψη του καταναλωτικού κοινού με επιχείρηση του συγκεκριμένου Δικτύου Δικαιόχρησης, είθισται να υπάρχει σχετική πρόβλεψη, προς αποφυγή σύγχυσης αυτού, περί μη άσκησης μετασυμβατικά παρεμφερούς δραστηριότητας στο ακίνητο από τον δικαιοδόχο. Επειδή όμως η εφαρμογή της συγκεκριμένης συμβατικής ρήτρας δεν αποτελεί πανάκεια αλλά θα πρέπει να εξετάζεται και κρίνεται ad hoc κάθε φορά για τη νομιμότητά της (και αυτό άλλωστε συμβαίνει αφού τα δικαστήρια καλούνται πολύ συχνά να αξιολογήσουν και κρίνουν το κύρος τέτοιων ρητρών), σκόπιμο είναι να εξετάζεται από πριν από τον δικαιοπάροχο η πραγματική σκοπιμότητα τέτοιας ρήτρας για την επίκληση και εφαρμογή της οποίας θα πρέπει να συντρέχουν και να εξετάζονται διάφορες παράμετροι όπως πχ η ύπαρξη άξιας προστασίας τεχνογνωσία, η τυχόν κακόπιστη συμπεριφορά του δικαιοδόχου, οι συνέπειες που θα επιφέρει η επιβολή της στον δικαιοδόχο, ο χρονικός περιορισμός της εφαρμογής της κλπ .

-Την επιβολή περιορισμών στη χρήση του διαδικτύου: Όλο και περισσότερες συμβάσεις δικαιόχρησης περιέχουν ειδικές ρήτρες σχετικά με τη χρήση του διαδικτύου από τον δικαιοδόχο.  Ο δικαιοπάροχος, συνήθως, επιθυμεί να ελέγχει, κατά τρόπο απόλυτο, τη χρήση του διαδικτύου σε σχέση με το Σύστημά του, θέτοντας συχνά πολλές απαγορεύσεις προς τους δικαιοδόχους του. Ωστόσο, η συμβατότητα τέτοιων ρητρών ελέγχεται υπό το πρίσμα του κοινοτικού και εθνικού δικαίου ανταγωνισμού και προεχόντως του ειδικότερου Κανονισμού Απαλλαγής της Ε.Ε. για τις Κάθετες Συμφωνίες 2022/720 (VBER- Vertical Block Exemption Regulation) που, άλλωστε μεταξύ άλλων, περιέχει ειδικούς όρους για την on-line πώληση και αποσκοπεί στην αποτελεσματική χρήση του διαδικτύου. Με βάση τον Κανονισμό αυτόν, που μπορεί να εφαρμοστεί και στη δικαιόχρηση, δεν πρέπει να τίθενται εμπόδια στην αποτελεσματική χρήση του διαδικτύου  από τους δικαιοδόχους, ωστόσο είναι επιτρεπτή η υπό προϋποθέσεις οριοθέτηση της χρήσης αυτής από τον δικαιοπάροχο, προκειμένου να αποφεύγονται και καταστάσεις μη αναστρέψιμες, που τυχόν βλάπτουν το σύστημα, εξαιτίας και της μεγάλης δύναμης που έχει το διαδίκτυο προς το καταναλωτικό κοινό. Έτσι, απόλυτοι περιορισμοί κι απαγορεύσεις που τυχόν επιβάλλονται αναφορικά με την χρήση e-shop από τους δικαιοδόχους αντίκεινται στο δίκαιο του ανταγωνισμού.

Βεβαίως, επειδή η δύναμη του διαδικτύου δεν μπορεί να επαφίεται στα χέρια των δικαιοδόχων ανεξέλεγκτα, είναι δυνατή η επιβολή προϋποθέσεων από τον δικαιοπάροχο ως προς τη χρήση του διαδικτύου από τους δικαιοδόχους αναφορικά ενδεικτικά με την πώληση μέσω e-shop των δικαιοδόχων (εφόσον ενδεικτικά πραγματοποιούν οι τελευταίοι και επαρκείς πωλήσεις και από το φυσικό τους κατάστημα και το διαδίκτυο εξυπηρετεί το τελευταίο) ή και ο προσδιορισμός ποιοτικών κριτηρίων από τον δικαιοπάροχο για την ιστοσελίδα από την οποία πραγματοποιούνται οι διαδικτυακές πωλήσεις.

Τα ίδια ζητήματα γεννώνται και στην περίπτωση της χρήσης από τον δικαιοδόχο του διαδικτύου για διαφημιστικούς λόγους. Οποιαδήποτε απόλυτη απαγόρευση από τον δικαιοπάροχο που εμποδίζει τη χρήση του διαδικτύου για online διαφήμιση (π.χ. καθολική απαγόρευση χρήσης Google Ads ή brand bidding/ψηφιακό μάρκετινγκ με διαφημιστική στόχευση επωνυμίας) συνιστά περιορισμό του ανταγωνισμού ιδιαίτερης σοβαρότητας και πρέπει να αποφεύγεται. Προφανώς ο δικαιοπάροχος θα δύναται να θέσει και εν προκειμένω κάποια ποιοτικά κριτήρια για να προστατεύσει το σύστημά του, ωστόσο δε θα πρέπει αυτά να δημιουργούν προσκόμματα στον δικαιοδόχο στο να χρησιμοποιεί τα σύγχρονα εργαλεία ανάπτυξης της επιχείρησής του και προώθησης των πωλήσεών του, που σε τελική ανάλυση θα έχουν ως αποτέλεσμα την αύξηση των πωλήσεων και για τον ίδιο τον δικαιοπάροχο.

-Τη χρήση αλγορίθμων με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης: και στη χώρα μας συναντάται ολοένα και περισσότερο η χρήση αλγορίθμων από τον δικαιοπάροχο, προκειμένου για τον υπολογισμό διαφόρων μεγεθών που δύνανται κατ’ αρχήν, εφόσον υπάρχει διαφάνεια στα αποτελέσματα που εισάγονται σε αυτούς, να βελτιώσουν την αποτελεσματικότητα μιας επιχείρησης.  Ωστόσο, όταν αλγόριθμοι δημιουργούνται και χρησιμοποιούνται από τον δικαιοπάροχο στη σχέση του με τους Δικαιοδόχους του, αλόγιστα και με αδιαφανή κριτήρια, τότε η νομιμότητά τους τίθεται εν αμφιβόλω, καθώς δύναται να συνιστούν αντιανταγωνιστικά όπλα στα χέρια του Δικαιοπαρόχου εις βάρος των δικαιοδόχων.  Είναι βέβαιο ότι η ψηφιακή οικονομία και η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης θα επιδράσουν δραστικά και στον χώρο των δικτύων δικαιόχρησης (και ήδη το κάνουν όπως πχ στις Η.Π.Α.) μέσω της ευρείας αξιοποίησης δεδομένων και της αυτοματοποίησης επιχειρηματικών διαδικασιών προς το σκοπό δημιουργίας «έξυπνων» δικτύων δικαιόχρησης. Παρολ’ αυτά, «έξυπνο» δίκτυο δικαιόχρησης δε σημαίνει δίκτυο εφαρμογής αντιανταγωνιστικών, καταχρηστικών και αθέμιτων πρακτικών καθώς σε αυτήν την περίπτωση οδηγούμαστε στα αντίθετα αποτελέσματα από αυτά που εξυπηρετεί η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στο επιχειρείν και διακυβεύεται η ευημερία του ίδιου του δικτύου δικαιόχρησης στο μέλλον.

Καθίσταται σαφές ότι η επιτυχής και απρόσκοπτη λειτουργία ενός δικτύου δικαιόχρησης (franchise) στο σύγχρονο, διαρκώς μεταβαλλόμενο επιχειρηματικό περιβάλλον προϋποθέτει την αρμονική ισορροπία μεταξύ της αναγκαίας ομοιομορφίας του συστήματος και του σεβασμού των κανόνων του υγιούς ανταγωνισμού. Η στενή και έγκαιρη νομική καθοδήγηση, σε συνδυασμό με την προνοητική και δίκαιη ρύθμιση των κρίσιμων αυτών ζητημάτων κατά το στάδιο της κατάρτισης της σύμβασης, αποτελεί τον ασφαλέστερο εγγυητή για την αποφυγή συγκρούσεων, την προστασία των επενδύσεων και τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα της συνεργασίας μεταξύ δικαιοπαρόχου και δικαιοδόχων.

Γράφουν οι:

Δρ ΣΩΤΗΡΗΣ ΓΙΑΝΝΑΚΑΚΗΣ

Επιτ. ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ, LL.M. HARVARD (Η.Π.Α.)

και

ΥΠΑΠΑΝΤΗ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ ΠΑΡ’ΑΡΕΙΩ ΠΑΓΩ– D.E.S.S., LYON III (FRANCE)

Article written by

Δρ Σωτήρης Γιαννάκης, Υπαπαντή Καλογεροπούλου

Editorial Team

• Web site

Το Franchise.GR παρέχει ολοκληρωμένη, έγκυρη και αντικειμενική ενημέρωση για το franchise, ως η πληρέστερη και πλέον αξιόπιστη διαδικτυακή πηγή πληροφόρησης. Παρέχει αναλύσεις, παρουσιάσεις αλυσίδων, έρευνες και ενημέρωση για τις εξελίξεις της αγοράς, συμβάλλοντας ενεργά στην ανάπτυξη του franchise στην Ελλάδα, υπό τον συντονισμό του Πλάτωνα Μαλλικούρτη, με περισσότερα από 35 χρόνια εμπειρίας στον σχεδιασμό, στην ανάπτυξη και στη συμβουλευτική αλυσίδων franchise στην Ελλάδα.

• 
  Facebook
• 
  Instagram
• 
  LinkedIn
• 
  YouTube